HISTORIA E BANKËS QENDRORE NË SHQIPËRI. PERIUDHA 1863 - 1924

Ngritja dhe zhvillimi i veprimtarisë së bankave lidhet ngushtë me zhvillimin e përgjithshëm politik dhe ekonomik të
trojeve shqiptare, me përpjekjet e popullit tonë për të shpallur Shqipërinë, shtet të lirë dhe të pavarur. Këto përpjekje
e kanë zanafillën e tyre në gjysmën e dytë të shekullit XIX dhe shtrihen deri në fund të çerekut të parë të shekullit XX.
Duke analizuar procesin e përpjekjeve që janë bërë për krijimin e Bankës Kombëtare, të sistemit monetar dhe të
kreditit në Shqipëri, ne dallojmë tre faza të rëndësishme që lidhen ngushtë me njëra-tjetrën, si pjesë të procesit për
krijimin dhe konsolidimin e Shtetit Shqiptar:
1. Përpjekjet për krijimin e Bankës Kombëtare Shqiptare nga gjysma e dytë e shekullit të XIX deri në vitin 1912.
2. Marrëveshja e Qeverisë së Ismail Qemalit për ngritjen e Bankës Kombëtare të Shqipërisë me grupet bankare
italiane dhe austriake, 4 tetor 1913.
3. Projektet për ngritjen e Bankës Kombëtare të Shqipërisë gjatë viteve 1913-1925
Shqipëria hyri në rrugën e zhvillimit kapitalist më vonë nga shtetet e tjera. Marrëdhëniet kapitaliste duken në fillim të
shekullit të XIX. Në këtë proces u ngritën manifakturat e para dhe lindi kështu nevoja e krijimit të bankave, sistemit
monetar dhe të kreditit në Shqipëri.
4 shkurt 1863
Krijimi i Bankës Perandorake Otomane si bankë emisioni e Perandorisë Turke. Kjo bankë, e cila ishte nën kontrollin e kapitalit anglo-francez, shtriu veprimtarinë e saj edhe në Shqipëri. Kapitali i saj në fillim ishte 2,7 milionë lira angleze ndërsa më vonë arriti në 5 milionë lira angleze.
Ajo zhvilloi veprimtarinë edhe në fushën e kreditit dhe kishte filialet e veta në Shkodër, në Janinë, në Shkup dhe në Manastir.

Selia e Bankës e cila gjendet në rrugën e bankave, në lagjen Gallata (Banks Street Galata), mbeti si e tillë deri në vitin 1999.

1888
U krijua Banka Agrare Turke mbi bazën e “Arkave Krahinore” (Memleket Sandιklarι) dhe “Arkave të interesit”
(Menafi Sandιklarι). Kapitali i kësaj banke ishte 10 milionë lira turke. Ky kapital formohej edhe nga një pagesë prej 1 për
qind që fshatarësia ishte e detyruar të jepte mbi prodhimet e veta.
Banka Agrare Turke zhvilloi veprimtari në Shqipëri gjatë disa viteve me radhë. Ajo hapi degë, agjenci dhe arka në Shkodër, në Kavajë, në Tiranë, në Elbasan, në Berat, në Korçë etj.

Në vitin 1912 kjo bankë kishte dhënë në Shqipëri rreth 6,7 milionë groshë ar kredi, pjesën më të madhe të të cilave me afat të gjatë. Botohet vepra e ideologut të shquar të Rilindjes Kombëtare Sami Frashëri, titulluar “Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e
ç’do të bëhetë ?”. Kjo është një vepër e shquar me karakter politik, ekonomik dhe shoqëror. Aty janë formuluar
problemet e perspektivës së ndërtimit të Shtetit Shqiptar dhe, ndër të tjera, mbi baza botëkuptimore përparimtare e
patriotike, janë dhënë mendime dhe ide për ngritjen e sistemit monetar dhe të kreditit në Shqipëri, që paraqesin një
interes të veçantë.
Sami Frashëri e vlerësonte ngritjen e sistemit monetar dhe të kreditit në Shqipëri, si një nga masat e para të ngutshme
të Shtetit të ri Shqiptar që do të krijohej me fitoren e pavarësisë. Sipas tij, në Shqipëri duhej medoemos të ngrihej një
bankë emisioni, me funksione edhe të kreditit, e cila të kishte një karakter kombëtar dhe të ishte nën drejtimin e Qeverisë së Shqipërisë.
Në veprën e tij ai mendonte dhe kërkonte që sistemi ynë monetar të mbështetej në standardin e arit të monetuar
sipas të cilit do të bëhej shkëmbimi i lirë i kartëmonedhave me ar. Në Shqipëri duhej të kishte në qarkullim kartëmonedha,
dhe krahas tyre do të priteshin edhe monedhat prej ari, argjendi e nikeli. Samiu propozonte që si njësi bazë e sistemit
tonë monetar të ishte frangu. Njëzet franga do të ishin baraz me 1(një) lirë . Lira do të kishte pjesët e saj gjysmë lire dhe
një e katërta e lirës. Një frang do të ndahej në 100 qindar ose, sikurse i quante Samiu, cinga.
Banka e emisionit do të zhvillonte veprimtarinë e saj edhe në sistemin e kreditit. Sipas Samiut, banka duhej t’u kushtonte rëndësi të veçantë veprimeve për mobilizimin e mjeteve të lira. Ajo do të merrej edhe me dhënien e kreditit për sektorët e ndryshëm të ekonomisë.

prill 1901
Në prill të vitit 1901, kur kontradiktat italo-austriake lidhur me interesat e tyre në Ballkan, ishin ashpërsuar, Antonio
Baldacci botonte artikullin “Italia dhe tregtia jonë me Malin e Zi dhe Shqipërinë Veriore” (“L’Italia e il nostro commercio con il Montenegro e con l’Albania settentrionale”). Në këtë artikull ai propozonte që kapitali italian të ngrinte një bankë në Malin e Zi, që do të shërbente jo vetëm për investimin e kapitaleve në degë të ndryshme të ekonomisë së
atij vendi, por edhe, të mundësonte rritjen e ndikimit italian në ekonominë shqiptare.

1903
Në Gazetën e Italisë (Giornale d’Italia) që dilte në Romë, u botua artikulli i deputetit italian A.di San Giullianno me titull “Letra mbi Shqipërinë” (Lettere sull’Albania). Në këtë artikull, propozohej ngritja e një banke italiane në Shkodër.

1906
U botua në Romë, libri i Batista Pellegrinit me titull “Drejt luftës? Mosmarrëveshjet mes Italisë dhe Austrisë” (“Verso
la Guerra? Il dissidio fra l’Italia e l’Austria”). Në këtë vepër, i propozohej Qeverisë Italiane dhe përfaqësuesve të
kapitalit italian, që të investonin veçanërisht për ngritjen e bankave në Shqipëri.

1907
Banca Commerciale d’Oriente hapi një filial të vetin në Shkodër, me emrin Banca “Tozzi and Company”.

1909
Disa kohë mbasi kishte qarkulluar vepra e Sami Frashërit, në Venecia të Italisë botohet vepra e ekonomistit të shquar
nga Shkodra, Gaspër Guga, titulluar “Shqipëria e dy Vilajeteve të Adriatikut. Çështje të morfologjisë dhe të
antropogjeografisë në rajonin shqiptar. Marrëdhëniet e saj tregtare me Italinë dhe Austrinë. E ardhmja e saj ekonomike.”
(“L’Albania dei due Vilajet Adriatici. Appunti di morfologia e d’antropogeografia nella regione albanese. I suoi
rapporti commerciali con l’Italia e con l’Austria. Il suo avvenire economico”).
Në këtë vepër, ai jep skemën për themelimin e një banke e cila duhej të kishte degën tregtare, atë financiare dhe atë teknike. Sipas tij, kjo bankë do të ishte qendra kryesore për financimin e shoqërive të ndryshme aksionere, që do të ngriheshin në vend. Në krijimin e sistemit të kreditit në vend, Gaspër Guga shikonte një mjet për fuqizimin e ekonomisë shqiptare kapitaliste në rritje.
28 nëntor 1912
Pas afro pesë shekujsh robërie, populli shqiptar shpalli pavarësinë e tij kombëtare. Kjo ishte një kthesë e rëndësishme
në historinë e tij mijëvjeçare, e cila pati një rëndësi të madhe për zhvillimin e mëtejshëm dhe të shpejtë politik,
ekonomik dhe shoqëror të vendit. Megjithë gjendjen tepër të vështirë në të cilën ndodhej, Qeveria e Përkohshme e
Ismail Qemalit mori një sërë masash për konsolidimin e Shtetit të ri Shqiptar.
U bë hapi fillestar për ngritjen e strukturave të shtetit, të dikastereve qendrore dhe të organizmave të lidhur me to.
Politika ekonomike e Qeverisë së Ismail Qemalit pati si qëllim t’i vinte në ndihmë borgjezisë shqiptare në rritje. Në
kuadrin e këtyre masave një rol të veçantë do të luante bashkëpunimi i saj me shtetet e fuqishme perëndimore, për
ngritjen e Bankës Kombëtare të Shqipërisë.
4 tetor 1913
Përfundoi Marrëveshja e Qeverisë së Ismail Qemalit, për krijimin e Bankës Kombëtare të Shqipërisë, me Karol
Pitner e Oskar Pollak, përfaqësues të Wienner Bank Verein, që vepronte në emër të grupit bankar austro-hungarez
dhe me Pietro Fenolio e Guido Ansbaher përfaqësues të Banca Commerciale Italiana, që vepronte në emër të grupit
bankar italian.
Kjo marrëveshje përfaqësonte një koncesion për një periudhë 60 vjet nga data e themelimit të bankës, me të drejtë
zgjatjeje. Një vit para skadimit të koncesionit, Qeveria mund të njoftonte prishjen e kontratës ose përndryshe koncesioni
automatikisht quhej i shtyrë edhe për 30 vite të tjera.
11
Kapitali i bankës do të ishte 10 milionë korona ose 10,5 milionë lireta, i formuar në monedhë ari dhe do të derdhej
sipas nevojave të bankës. Kapitali mund të rritej një herë a më shumë, me vendim të mbledhjes së përgjithshme të
aksionerëve.
Banka do të drejtohej nga një Këshill Administrimi me përbërje nga dy grupet themeluese dhe me përfaqësues
shqiptarë. Këshilli ia delegonte fuqitë e veta Komitetit Drejtues me dy deri në katër anëtarë.
 Marrëveshja parashikonte që Banka Kombëtare e Shqipërisë të kryente një numër të konsiderueshëm veprimesh:
shitblerje titujsh, monedhash, metalesh të çmuara, mallrash tregtie, për llogari të vet dhe për llogarinë e të tjerëve,
dhënie parapagesash (avansesh) për sigurim malli, tituj etj.. Gjithashtu, ajo merrte përsipër edhe pranimin e depozitave
dhe dhënien e kredive për shoqëritë dhe ndërmarrjet tregtare, industriale, financiare e bujqësore. Banka merrte përsipër
edhe kryerjen e emisionit të obligacioneve të garantuara si dhe kryerjen e veprimeve hipotekore.
Banka Kombëtare e Shqipërisë mbetej i vetmi institucion të cilit i njihej e drejta për emetimin e kartëmonedhave
(biletave bankare) që u vendos të emetoheshin në shqip dhe në frengjisht. Ajo duhej të mbante në ar 1/3 e sasisë
totale të kartëmonedhës në qarkullim.
Banka do të ishte i vetmi agjent financiar i qeverisë, si brenda vendit ashtu dhe jashtë tij. Vetëm ajo kishte të drejtën
të tregtonte për llogarinë e qeverisë bonot e thesarit dhe letra të tjera me vlerë të qeverisë.
Qeveria e Ismail Qemalit synonte nga njëra anë të konsolidonte Shtetin e ri Shqiptar dhe nga ana tjetër të ndihmonte
borgjezinë shqiptare, e cila ishte në hapat e parë të saj. “E them me lavdurim- vinte në dukje Ismail Qemali në fjalimin
që mbajti në sheshin e mbledhjes në Vlorë,- se puna e Bankës për Shqipërinë është një i dyti fitim, pas lirisë, edhe nga
pikëpamja ekonomike dhe politike”.
Kështu, Ismail Qemali mori të gjitha masat që ndërsa përgatitej dhe firmosej marrëveshja mbi ngritjen e bankës
kombëtare, të krijoheshin të gjitha kushtet që ky institucion të fillonte punën pa humbur kohë.
Menjëherë pas nënshkrimit të marrëveshjes, Qeveria e Ismail Qemalit depozitoi pranë bankës fondet që dispononte
dhe u bëri thirrje tregtarëve që të depozitonin në bankë mjetet e tyre të lira.
 1913-1914
Studiuesi shqiptar Haxhi Shkoza, i cili në atë periudhë punonte në financat lokale të Elbasanit, të Beratit dhe të
Vlorës, shkruan:
“Dihet se këjo bankë filloj n’ushtrimin e veprimeve të saja me Qeverin lokale dhe me privatët, por nuk qe e mundun
me vum në dorë ndonji akt zyrtar mbi ato veprime qi ajo bani gjatë periudhës së qëndrimit n’atë vend si dhe mbi kohën
e largimit e mënyrën e likuidimit të sajë. Vetëm asht e mundun me marrë njoftim prej nji konti-korent qi banka ka pasun
atëherë me financën e vendit së cilës i ka pasë lëshuem dokumentin qi pason:
Syndikati për Bankën Kombtare të Shqipnis
Me diftesën Nr.1 datë 6-X-1913 ka marrë nga arka e Financave të Vlorës grosh 545.283 (Nr.lib.arkës 930)
Terhequn nga banka në tri herësh grosh 257.000
Ngelun për të marrë nga banka grosh 288.283.”
Mirëpo banka veproi për një kohë shumë të shkurtër. Pasi kreu disa veprime me qeverinë e Ismail Qemalit dhe disa
subjekte private e pushoi aktivitetin e saj. Kjo, jo për faj të Qeverisë Shqiptare, por për shkak të zhvillimeve politike
që ndodhën me shpërthimin e luftrave ballkanike dhe të Luftës së Parë Botërore.
12
13
14
1914-1918
Gjatë kësaj periudhe trojet shqiptare u bënë shesh i luftimeve të fuqive të huaja. Për qëllimet e tyre ato ngritën në
Shqipëri filiale të bankave, që financuan ushtritë me monedhat e tyre. Kështu, në qytetin e Shkodrës hapën degët
Wiener Bank Verein, Pester Bank dhe Ungarische Bank. Por, veprimtaria e tyre qe e kufizuar në fushën e kreditimit.
6 maj 1920
Me ligjin nr. 41 të kësaj date, u emetua huaja e brendshme e Shtetit Shqiptar me prerje 50 franga ari. Kjo hua
përbëhej nga një radhë me 40.000 pjesë të një shume prej 2 milionë frangash ari. Secila pjesë e radhës kishte çmimin
50 franga ari dhe ndahej në tri kupona. Çdo kupon kishte të shënuar shumën e të hollave, që do të shlyhej deri në fund
të vitit si dhe përqindjen e interesit. Çdo kupon ishte caktuar, nga arkëtarët e zyrave të financave të shtetit, të shlyhej
deri në 1 nëntor të viteve 1921, 1922, 1923.
Huaja e Brendshme e Shtetit Shqiptar, 1920.
gusht 1920
Filluan bisedimet italo-shqiptare për një sërë çështjesh ekonomike me interes të ndërsjellë midis përfaqësuesve të
Qeverisë Shqiptare, kryesuar nga Sulejman Delvina dhe përfaqësuesve të Qeverisë Italiane. Lidhur me çështjen e
bankës kombëtare, Qeveria e Sulejman Delvinës deklaroi se marrëveshja e tetorit 1913 nuk ishte e përshtatshme për
Shqipërinë dhe kërkoi kushte më të favorshme. Ajo shprehu gatishmërinë për të diskutuar me ndonjë grup financiar
italian për krijimin e një banke të Shtetit Shqiptar, me kapital të përbashkët shqiptaro-italian, e cila duhet të kishte
karakterin e një personi juridik shqiptar.
Vitet 1921-1924
Pas Luftës së Parë Botërore, kapitali shqiptar i cili kishte realizuar akumulimin fillestar, filloi përpjekjet për zgjerimin e
aktiviteteve ekzistuese dhe për ngritjen e aktiviteteve të reja. Deri në vitin 1921 kishte një mori monedhash turke,
austriake, italiane, greke, serbe etj., të cilat qarkullonin në tregun shqiptar. Në mungesë të sistemit bankar krediti ishte në
15
dorë të fajdexhinjve, gjë që në një shkallë të konsiderueshme frenonte zhvillimin e ekonomisë. Në këto rrethana, lindi
si nevojë urgjente krijimi i sistemit monetar dhe të kreditit në Shqipëri, me anë të të cilit jo vetëm do të krijoheshin lehtësi
për rritjen e prodhimit dhe të shkëmbimit të mallrave, por edhe do të disiplinoheshin këto shkëmbime.
Vitet 1923 – 1924
Gjatë periudhës 1923-1924 pati një konkurrencë të madhe mes shteteve të zhvilluara ekonomikisht të Evropës
Perëndimore si Anglia, Franca, Italia, lidhur me marrjen e koncesioneve ekonomike në Shqipëri, ku vend qendror kishte
koncesioni mbi bankën.
16 maj 1921
Në Këshillin Kombëtar të Shqipërisë (Parlamenti Shqiptar) u diskutua për çështjen e themelimit të bankës kombëtare
dhe u vendos dërgimi në Itali i një delegacioni parlamentar prej tre vetash, kryesuar nga Ministria e Financave për të
biseduar lidhur me çështjen në fjalë. Kjo nismë nuk ia arriti qëllimit, pasi palët nuk ranë dakord për kushtet e marrëveshjes
për krijimin e bankës.
25 qershor 1921
U vendos për herë të parë, që nxjerrja e të ardhurave shtetërore të llogaritej mbi bazën e frangut ar, sipas këtij kursi
: lira stërlinë barazohej me 25 franga ar, lira turke me 22 franga ar, napoloni me 20 franga ar. Këtij kursi i bëhej një
zbritje prej 10 për qind për kartëmonedhat e ndryshme (përveç dollarit) dhe një zbritje prej 5 për qind për monedhat
e argjendta.
20 Skënderë 9.11.1921, emetuar me rastin e caktimit të kufijve të Shqipërisë.
shkurt 1922
Në Këshillin Kombëtar të Shqipërisë (Parlamenti Shqiptar) u diskutua për masat që duheshin marrë në fushën e
monedhës dhe u paraqitën tre projekte për këtë qëllim.
mars 1922
Në bazë të tre projekteve të mësipërme, doli ligji për emetimin e kartëmonedhës kombëtare me një shumë prej 3
milionë frangash ar. Por, ky ligj nuk hyri në fuqi, për një sërë shkaqesh, ndër të cilat mungesa e përvojës dhe e
përgatitjeve serioze për zbatimin e një mase të tillë.
16
qershor 1922
Qeveria Shqiptare i drejtohet Lidhjes së Kombeve me kërkesën për të dërguar një këshilltar dhe disa teknikë, të
cilët do të sugjeronin masa të mundshme për nxitjen e pjesëmarrjes së kapitaleve të huaja në shfrytëzimin e burimeve
natyrore të vendit tonë.
shtator 1922
Profesori luksemburgas, ekspert në fushën ekonomike dhe financiare, Albert Kalmes u dërgua nga Komiteti Financiar
i Lidhjes së Kombeve, bazuar në kërkesën e Qeverisë Shqiptare, të qershorit 1922.
Ai paraqiti një raport të hollësishëm mbi gjendjen e atëhershme dhe mbi masat që duheshin marrë. Në Shqipëri në
atë kohë vlerësohej të kishte 50-100 milionë franga ari monedha në qarkullim dhe të thesarizuara.
Kalmes propozonte që të krijohej një bankë emisioni dhe e kreditit. Ai sugjeronte që banka të krijohej pjesërisht
me kapitale të huaja dhe pjesërisht me kapitale të vendit, e të drejtohej nga të huajt. Banka do të kishte të drejtën
ekskluzive për hedhjen në qarkullim të kartëmonedhave. Përveç kësaj, do të merrej edhe me veprime krediti, madje,
krahas kësaj banke do të krijohej edhe një bankë e veçantë, që të zhvillonte veprimtarinë e kreditit.
janar 1923
Qeveria nxori një ligj që autorizonte bashkitë e vendit të emetonin kartëmonedha në një shumë deri në 80 mijë
franga ar dhe në prerje të ndryshme. Mbështetur në këtë ligj, bashkitë e Shkodrës, të Korçës, të Vlorës, të Fierit etj.,
nxorën në qarkullim kartëmonedhat e tyre.
50 qind kart, 01.05.1924 (Kartëmonedhë e Bashkisë së Vlorës).
50 qind kart, 1924 (Kartëmonedhë e Bashkisë së Fierit).
17
1 lirë Italiane, 1924 (Kartëmonedhë e Dhomës Tregtare Berat).
1923
Gjatë këtij viti, Lidhja e Kombeve bëri disa orvatje për të ndihmuar Shqipërinë për krijimin e bankës. Me kërkesën
e Qeverisë Shqiptare, ajo dërgoi një këshilltar holandez, Hunger, të cilit iu ngarkua detyra e parashtrimit të projektit për
krijimin e bankës.
11 prill 1924
Mendimtari përparimtar, Avni Rustemi, botoi në gazetën “Dajti” artikullin me titull “Kasat e Kursimit dhe Banka
Kombëtare”. Në këtë artikull ai dha mendime e zgjidhje dhe për çështjen e krijimit të bankës kombëtare. Aty ai i jepte
rëndësi krijimit të bankës si institut kombëtar dhe veçanërisht përqendrohej në faktin që kapitali i bankës duhej të ishte
tërësisht shqiptar.

HISTORIA E BANKËS QENDRORE NË SHQIPËRI

Banka e Shqipërisë u krijua më 4 tetor të vitit 1913. Rrjedha e historisë e solli që në këtë 90 - vjetor, të jem në funksionin e lartë të
Guvernatorit të Bankës së Shqipërisë. Personalisht, mendoj se është nder të parathuash “vijën e jetës” të Bankës së Shqipërisë në një
botim të vlefshëm si “Historia e Bankës Qendrore në Shqipëri”.
Botimi, i pari i historisë së Bankës, do të mbetet përpjekja e fillimit për të përshkruar rrugën në të cilën ka ecur, është rritur e
transformuar Banka e Shqipërisë. Ndjehem i lumtur që arritëm t’i jepnim publikut një libër që i ka munguar për një periudhë të gjatë
kohore dhe shpresoj që në të ardhmen, historianë e studiues të shkencës së ekonomisë e financës do të hulumtojnë më tej në traditën
e sistemit bankar shqiptar.
Banka e Shqipërisë dhe sistemi bankar shqiptar kanë shënuar zhvillime pozitive nga periudha në periudhë dhe ky botim do të
shërbejë jo vetëm për renditjen historike të ngjarjeve dhe të përpjekjeve në këtë drejtim, por edhe si mirënjohje nëpërmjet evidentimit
ndaj të gjithë atyre që kontribuan në ngritjen dhe në konsolidimin e sistemit bankar në Shqipëri.
Në këtë libër, paraqitet historia e institucionit të bankës qendrore si pjesë e sistemit bankar shqiptar dhe e cila vazhdimisht gjatë
hapësirës kohore të trajtimit të saj, është orientuar pothuajse paralelisht me historinë e kombit shqiptar.
1913—Qeveria e Ismail Qemalit vë themelin e Bankës
Ideja për ngritjen e një Banke Kombëtare Shqiptare zë fill që në periudhën e Rilindjes sonë Kombëtare. Në veprën e tij “Shqipëria
ç’ka qenë, ç’është e ç’do të bëhet?”, patrioti i shquar Sami Frashëri shtron domosdoshmërinë e ngritjes së një Banke Kombëtare të
Shqipërisë dhe propozon si njësi monetare të Shtetit të ri Shqiptar, frangun shqiptar.
Menjëherë pas shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë, me 28 Nëntor të vitit 1912, diplomati i shquar Ismail Qemali krahas detyrave të
tjera për ndërtimin e Shtetit Shqiptar mori masat për ngritjen e Bankës Kombëtare të Shqipërisë. Bisedimet e para, ai i kreu me Karol
Pitner e Oskar Pollak, përfaqësues të Wienner Bank Verein që vepronte në emër të grupit bankar austro - hungarez dhe me Pietro
Fenolio e Guido Ansbaher përfaqësues të Banca Commerciale Italiana. Gjatë kësaj kohe, u morën masa të gjithanshme për të
mbështetur fillimin sa më të shpejtë të veprimtarisë së bankës. Pas nënshkrimit të marrëveshjes, gazeta “Përlindja e Shqipënies”, organ
i Qeverisë së Ismail Qemalit, depozitoi pranë Bankës Kombëtare të Shqipërisë fondet që dispononte. Sipas studjuesit Haxhi
Shkoza, asokohe Inspektor i Përgjithshëm i Oborrit Mbretëror në kohën kur ka botuar librin -1935, veprimtaria e bankës nisi
menjëherë në fillimin e tetorit 1913 ndërsa Qeveria Shqiptare do t’i bënte thirrje shtresave të pasura që mjetet e lira t’i depozitonin
në bankë.
Marrëveshja e tetorit 1913, dinjitoze për kohën, tregoi jo vetëm orientimin politik properëndimor të Qeverisë së Ismail Qemalit, por
njëkohësisht edhe vizionin shtetformues të saj. Një shtet pa bankën e tij nuk vlen asgjë. Dyqind e tre vjet më parë, pikërisht më 18
janar 1800, kur u krijua Banka Qendrore Franceze, Napoleoni do thoshte se “nëse shteti pret paratë nga bankierët, atëherë kontrollin
e shtetit e kanë bankierët dhe jo shtetarët”.
Ndërsa Ismail Qemali e konsideronte aktin e krijimit të Bankës Kombëtare si fitoren e dytë pas shpalljes së pavarësisë kombëtare.
Ngjarjet që rodhën në këtë kohë, si shpërthimi i luftërave ballkanike dhe i Luftës së Parë Botërore e shndërruan Shqipërinë në një
shesh lufte. Në këto rrethana, Banka Kombëtare e Shqipërisë, pa kaluar shumë kohë do të mbyllte veprimtarinë e saj.
Pas ripohimit me akte ndërkombëtare të Pavarësisë së Shqipërisë në vitin 1921, u bënë diskutime të shumta për ngritjen sërish të një
banke kombëtare, gjë që u bë realitet në bazë të marrëveshjes së përfunduar nga Mufid Libohova në emër të Qeverisë Shqiptare
dhe Mario Albertit në emër të një grupi financiar italian. Qendra administrative e Bankës Kombëtare të Shqipërisë do të ishte në
Durrës, ndërsa Komiteti Administrativ do ta kishte qendrën e tij në Romë. Kjo bankë u themelua me 2 shtator 1925 dhe në shkurt të
vitit 1926 hodhi në qarkullim monedhën e parë kombëtare shqiptare. Duke mos qenë vetëm një bankë emisioni, ajo e shtriu
veprimtarinë edhe në lëmin e kreditit, ku gjatë një periudhe 10-vjeçare veproi në kushte monopoli dhe nga viti 1938 u gjend në një konkurrencë të fortë me degën në Shqipëri të Bankës së Napolit.
Në fjalimin e përurimit të ndërtesës së Bankës së Shqipërisë në Tiranë, në vitin 1938, drejtori i asokohe Antonio Moscheti do të
shprehej “ndërtesa e re, vepër e ndritur e arktitektit Prof.Morpurgo dhe e bashkpunëtorve të tij, në vijat e saj të matura e hijerandë
aq sa edhe artistikisht elegante, dëshiron me qënë pikërisht shprehja dhe sinteza e atij organizmi të fortë e të sigurtë siç është Banka
Kombëtare e Shqipërisë”.
Konventa ekonomiko-doganore e prillit 1939, që përkon me periudhën e luftës në Shqipëri, i dha mundësi Bankës Kombëtare të
Shqipërisë të bëjë ndryshime thelbësore në politikën e saj monetare. Karakteristikë dalluese e kësaj periudhe ishte kalimi nga politika
deflacioniste në atë inflacioniste në lëmin e monedhës. Ajo qe aktive në fushën e kreditit ku, në konkurrencë me Bankën e Napolit
dhe me Bankën Kombëtare të Punës, rriti shumë kreditimin dhe mbajti pozita sunduese në tregun shqiptar.
’44-’90, Banka e Shtetit në funksion të ekonomisë së centralizuar
Me çlirimin e Shqipërisë, më 29 nëntor 1944, filloi procesi i shtetëzimit. Më 13 janar 1945, u miratua ligji mbi anulimin e konvencionit
të Bankës Kombëtare të Shqipërisë dhe të aksioneve të saj. Po në këtë datë u miratua edhe ligji organik i Bankës së Shtetit Shqiptar.
Kjo bankë u krijua si një institucion i rëndësishëm i sistemit financiar të Shtetit Shqiptar.
Pak kohë më vonë u morën masa të tjera për përqëndrimin e bankave në duar të shtetit. Kështu, në gusht të vitit 1945 u suprimua
Banka Kombëtare e Punës, ndërsa në nëntor të vitit 1945 u suprimua Banka e Napolit në Shqipëri. Gjatë vitit 1945, Banka e Shtetit
Shqiptar nisi të zhvillojë veprimtarinë e saj në lëmin e emetimit të monedhës dhe të kreditit.
Banka e Shtetit Shqiptar trashëgoi edhe aksionet që kishte Banka Kombëtare e Shqipërisë pranë Bankës së Rregullimeve Ndërkombëtare
në Bazel. Por, disa vite më vonë, më 20 maj 1977 drejtoria e përgjithshme e Bankës së Shtetit Shqiptar i dërgon një telegram Bankës
së Rregullimeve Ndërkombëtare ku kërkohet shitja e këtyre aksioneve dhe në këtë mënyrë vendoset largimi nga BIS Bazel-i.
Që nga shkurti i vitit 1946 deri në fund të vitit 1990, Banka e Shtetit mbështeti procesin e zhvillimit të ekonomisë socialiste. Gjatë
kësaj periudhe, në Shqipëri kanë vepruar një numër i kufizuar bankash. Karakteristikë për këtë periudhë ka qenë centralizimi i skajshëm
i këtij sistemi në duart e shtetit. Banka e Shtetit Shqiptar, si bankë qendrore ishte qendër e emisionit të monedhës. Ajo grumbullonte
mjetet përkohësisht të lira dhe u jepte ndërmarrjeve, kooperativave bujqësore dhe personave të veçantë kredi afatshkurtër dhe
afatgjatë, kryente shërbimin e arkës unike, mbante llogaritë e të ardhurave dhe të shpenzimeve, ruante fondet në valutë të shtetit,
kryente veprimet ekonomike e financiare të shtetit me vendet e tjera dhe me bankat e huaja.
Pas vitit 1990, transformimi i madh politik drejt demokracisë solli ndryshime thelbësore edhe për sistemin bankar. Tiparet kryesore të
këtij transformimi ishin ndarja e funksioneve të bankës qendrore nga funksionet e bankave të nivelit të dytë (bankave tregtare), rritja
e numrit të bankave, shtrirja e veprimtarisë së tyre të kreditit në disa degë të ekonomisë shqiptare si dhe hyrja e kapitalit të huaj në
tregun bankar.
’92—Për herë të parë një Bankë Qendrore e mirëfilltë
Për periudhën 1992 – 2002, historiku përshkruan disa nga funksionet që kryen Banka e Shqipërisë si banka qendrore e Republikës
së Shqipërisë. Banka e Shqipërisë u krijua gjatë procesit të tranzicionit me kalimin në sistemin bankar dynivelor dhe me krijimin e
hapësirës së nevojshme ligjore për një bankë qendrore, e cila u zyrtarizua me miratimin e ligjit nr. 7559 “Për Bankën e Shqipërisë”,
datë 22 prill 1992. Rishikimet e mëvonshme që iu bënë këtij ligji u hartuan sipas modeleve të vendeve perëndimore e rekomandimeve
të organizmave ndërkombëtarë.
Theksojmë se statusi i saj sanksionohet në nenin 161 të Kushtetutës dhe me ligjin nr.8269, datë 23.12.1997 “Për Bankën e Shqipërisë”,
i cili përcakton objektivat, detyrat, marrëdhëniet me sistemin bankar dhe me shtetin, organizimin dhe drejtimin, pronësinë mbi kapitalin,
pasqyrat financiare dhe shpërndarjen e fitimit.
Banka e Shqipërisë është person juridik publik dhe përgjigjet para Kuvendit të Republikës së Shqipërisë. Në cilësinë e autoritetit
monetar e mbikëqyrës të vendit, Banka e Shqipërisë gëzon të gjitha funksionet e mirëfillta të një banke qendrore klasike: harton,
miraton dhe zbaton politikën monetare të vendit; ka të drejtën ekskluzive të nxjerrjes e të qarkullimit të kartëmonedhës dhe të
monedhës kombëtare; mban dhe administron rezervat valutore të Republikës së Shqipërisë; harton, miraton e zbaton regjimin e
këmbimit valutor si dhe politikën e kursit të këmbimit; licencon ose revokon licencën për ushtrimin e veprimtarisë bankare si dhe
7
mbikëqyr aktivitetin bankar me qëllim sigurimin e stabilitetit të sistemit bankar; shërben si bankier, si këshilltar dhe si agjent fiskal i Qeverisë së
Republikës së Shqipërisë; shërben si bankë e bankave të nivelit të dytë si dhe nxit funksionimin normal të sistemit të pagesave.
Me qendër në Tiranë dhe me 5 degë në Shkodër, Elbasan, Gjirokastër, Korçë dhe Lushnje, Banka e Shqipërisë drejtohet nga Këshilli
Mbikëqyrës, i cili kryesohet nga Guvernatori. Brenda kompetencave të përcaktuara me ligj, ajo është e pavarur nga çdo pushtet tjetër
për realizimin e objektivit kryesor të veprimtarisë së saj, si dhe në ushtrimin e detyrave të ngarkuara. Çdo subjekt është i detyruar të
respektojë pavarësinë e Bankës së Shqipërisë, të mos kërkojë të influencojë te ndonjë anëtar i Këshillit Mbikëqyrës për të cënuar
detyrimet e tij ndaj Bankës së Shqipërisë, si dhe të mos ndërhyjë në veprimtaritë e Bankës së Shqipërisë.
E ardhmja, në Sistemin Evropian të Bankave Qendrore
Si konkluzion do të thoja se historikisht, Banka e Shqipërisë ka qenë modeli i institucionit ndër më të konsoliduarit në vend, duke
ruajtur me rigorozitet marrëdhëniet ndërinstitucionale brenda dhe jashtë vendit. Parimet dhe rregullat solide insistucionale, dëshmojnë
se nga kjo pikëpamje, banka ka qenë vazhdimisht model për insitucionet e tjera shqiptare dhe ka qenë dinjitoze në raport me
homologet e veta kudo në botë dhe institucionet financiare ndërkombëtare.
Nga ana tjetër, evoluimi historik i vetë konceptit të bankës qendrore është po aq interesant sa edhe historia e këtij institucioni. Sot,
Banka e Shqipërisë, zbaton parimet e një banke klasike qendrore, krejt ndryshe me fillimet e veta, kur i shihte bankat tregtare si
konkurente dhe pengonte zgjerimin e rrjetit bankar.
Sfida e rradhës e Bankës së Shqipërisë është integrimi monetar drejt Sistemit Monetar Evropian dhe model referimi janë bankat më
të njohura qendrore në botë dhe në veçanti Banka Qendrore Evropiane. Shqipëria është përfshirë ethshëm në një proces reformash
ekonomike e financiare në rrugën e integrimit në familjen evropiane dhe Banka e Shqipërisë synon të jetë përsëri e para me kontributin
e saj në këtë proces historik për vendin.
Si Guvernator i Bankës së Shqipërisë, dua të falenderoj dhe të përgëzoj të gjithë ata që punuan dhe ndihmuan në përgatitjen e
botimit “Historia e Bankës Qendrore në Shqipëri1
, si dhe Arkivin Qendror të Shtetit, Institutin e Historisë pranë Akademisë së
Shkencave, Bibliotekën Kombëtare—Tiranë, Bibliotekën “Marin Barleti” Shkodër, Bibliotekën e Universitetit “Luigj Gurakuqi” si dhe
Fototekën “Marubi”-Shkodër. Gjithashtu, dëshiroj të falenderoj përzemërsisht të gjithë ata që ndihmuan në dhënien e mjaft dokumenteve
të vyera dhe veçanërisht familjarët e atyre që drejtuan në vite institucionin e rëndësishëm të Bankës së Shqipërisë. Krahas vlerave, një
vepër e tillë mund të ketë edhe mangësi dhe Banka e Shqipërisë mirëpret çdo vërejtje apo sugjerim në drejtim të përsosjes së këtij
botimi. Së fundi, shpresojmë që ky botim historik e përgjithësues do të ndihmojë në edukimin e mëtejshëm të publikut me njohuritë
mbi historinë, funksionet dhe arritjet e Bankës Qendrore në Shqipër

Katalogu i monedhave ILIRE

BMC 44
Illyria, Apollonia, Mid-late 1st century BC. AR 1/2 Victoriatus, 1.29 g. AI-NEA, the Nymphaeum of Apollonia ablaze / APOLLW-NIATAN, Lagobolon. BMC 44; Pozzi 2916.
BMC 51 var
Apollonia, Illyria. Early-mid 1st century BC. AE15mm, 3.56 g. Laureate head of Apollo left / A-POL LW-NI TAN in three lines to left and right of obelisk of Apollo, all within wreath. BMC 51 var (legend configuration); SNG Copenhagen 402 var (ditto).
BMC 64
Apollonia, Illyria, Mid-late 1st century BC. AR Denarius, 19mm, 3.80 g. 3.91 g. Bionos and Mnasen- magistrates. BIWNOS, laureate head of Apollo left / A-P-O-L, Three nymphs, hand in hand, dancing around a fire. MNASHN below. BMC 64; Maier 139.
BMC 75
Apollonia, Illyria, AE. 100 BC-30 AD. LUSWN to left of laureate head of Apollo left, monogram below / APOLLW-NIATAN to right and left of obelisk within wreath. SNG Cop 411; BMC 75.
BMC 76
Illyria, Apollonia. Early-mid 1st century B.C. AE19 mm, 9.1 g. LUSWN to left of laureate head of Apollo left, HYPK monogram below / APOLLW-NIATAN to right and left of obelisk within wreath. SNG Cop 411; BMC 76.
BMC 83
Apollonia, Illyria. 13mm, 2 gr. Helmeted head of Athena right (usually a delta behind head) / APOLL-WNIATAN, above and beneath thunderbolt. BMC 83: Mionnet II, 60.
Ceka 3
Illyria, Apollonia, AR Drachm. ca 229-30 BC. AGIAS above cow standing left suckling calf / APOL EPIKADOU around double stellate pattern. BMC 15-16.
Ceka 8
Illyria, Apollonia, AR Drachm. Aibatios and ChairenosAIBATIOS above cow standing left suckling calf, horizontal grain ear below / APOL CAIRHNOS around double stellate pattern containing flame of the Apollian Nymphaeums over lagobolon. Ceka 8; BMC 41-42; Mionnet 3; SNG Cop. 398.
Ceka 14
Apollonia, Illyria. AR drachm. ANDRIWN, Cow standing left, head right, suckling calf / APOL QEOFILOU around double stellar pattern within square with curved sides. Ceka 14, BMC 19; Mionnet Supp. 7.
Ceka 20
Apollonia, Illyria. AR drachm. ARISTHN, Cow standing left, head right, suckling calf / APOL KOLOIOU around double stellar pattern within square with curved sides. Ceka 20; BMC -; Mionnet -.
Ceka 22
Apollonia, Illyria. AR drachm. ARISTHN, Cow standing left, head right, suckling calf, torch to left, wreath below / APOL YULLOU around double stellar pattern within square with curved sides. Ceka 22; BMC 40; Mionnet 5.
Ceka 24
Apollonia, Illyria. AR drachm. ARISTWN, Cow standing left her head looking back suckling her calf / APOL and AINEA around Double stellar pattern in square. Ceka 24; BMC 4; Mionnet Supp. 9.
Ceka 27
Illyria, Apollonia, AR Drachm. ARISWN above cow standing left suckling calf, monogram below / APOL LUSHNOS around double stellate pattern. BMC 24.
Ceka 28
Apollonia, Illyria. AR drachm. ARISTWN, Cow standing left, head right, suckling calf, grain ear to left, rudder below / APOL FILODAMOU around double stellar pattern within square with curved sides. Ceka 28; Mionnet 7.
Ceka 31
Illyria, Apollonia, AR Drachm. Asklapiadas and PhilistonosASKLAPIADAS above cow standing left suckling calf, A over delta monogram below / APOL FILISTIWNOSaround double stellate pattern. Ceka 31; BMC 38; Mionnet 8.
Ceka 53
Apollonia, Illyria. AR drachm. ZWILOS, Cow standing right, head left, suckling calf / APOL APELLIKOU around double stellar pattern within square with curved sides. Ceka 53.
Ceka 60
Apollonia, Illyria. AR Drachm. QE-ODWROS in two lines above cow standing left, head turned right, suckling calf. Horizontal corn ear below / APOL CARIKLEOS around double stellate pattern. Ceka 60; Mionnet Supplement 15 (Ceka omitted the corn ear in error).
Ceka 61a
Illyria, Apollonia, AR Drachm. QEODWTOS above cow standing left, suckling calf, EE monogram to left / APOL ARCHNOS around double stellate pattern.
Ceka 61b
Apollonia, Illyria. AR drachm. QEODWTOS, Cow standing left, head right, suckling calf, PE and EE monograms to left, crescent below / APOL ARCHNOS around double stellar pattern within square with curved sides. Ceka 61b.
Ceka 65
Apollonia, Illyria. AR drachm. KALLHN, Cow standing left, head right, suckling calf, F to left, sideways E monogram below / APOL AGHNOS around double stellar pattern within square with curved sides. Ceka 65.
Ceka 67
Illyria, Apollonia, AR Drachm. Kallistratos and Nikia. KALLISTRATOS above cow standing left suckling calf, barley corn below / APOL NIKIA around double stellate pattern. Ceka 67; BMC 29.
Ceka 68
Apollonia, Illyria, AR drachm. KALLIWN, cow standing left, head right, suckling calf, rudder (?) below / APOL MENEKRATEOS around double stellate pattern. Ceka 68.
Ceka 72
Illyria, Apollonia, AR Drachm. Magistrates Kallistheneos and Kosmos. KOSMOS above cow standing right suckling calf / APOL KALLISQENEOS around double stellate pattern. Ceka 72; Mionnet 18.
Ceka 75
Illyria, Apollonia, AR Drachm. Maarkos and Lusania. 19mm. MAARKOS above cow standing left suckling calf, A over MYPK monogram below / APOL LUSANIA around double stellate pattern. Ceka 75; BMC 23; SNG Cop. 385; Mionnet 14; Zwicker Z842.
Ceka 76imit
Apollonia, Illyria, AR drachm. Ancient imitation. 9mm, 3.11 gr, DODOTOS, cow standing left, head right, suckling calf, crescent below. APOA (!) ARCHNOS, Curved, double-stellate pattern, line border. Ancient imitation of Ceka 76 (city name misspelled, crescent on obverse).
Ceka 80
Illyria, Apollonia, AR Drachm. Magistrate Parmenos. MOSCILOS above cow standing left suckling calf, star below / APOL PARMHNOS around double stellate pattern. Ceka 80; BMC 34; Mionnet 8.
Ceka 83
Illyria, Apollonia, AR Drachm. NIKANDROS above cow standing left suckling calf, monogram below / APOL ANDRISKOY around double stellate pattern. BMC 5.
Ceka 88
Illyria, Apollonia, AR Drachm. Niken- and Autoboulos. NIKHN above cow standing left suckling calf / APOL AUTOBOULOU around double stellate pattern. Ceka 88; BMC 11-12; Mionnet 18.
Ceka 89
Apollonia, Illyria. AR drachm. NIKWN, Cow standing left, head right, suckling calf, caduceus below / APOL ARISTIPPOU around double stellar pattern within square with curved sides. Ceka 89; Mionnet Suppl. 21.
Ceka 91
Apollonia, Illyria. AR drachm. Zenokles and Chaienos. XENOKLHS, Cow standing left, looking back, suckling her calf / APOL CAIRHNOS around double stellar pattern in square. Ceka 91; BMC 39; Mionnet Supp. 22.
Ceka 92
ancient imit.
Apollonia, Illyria. AR drachm. Ancient imitation. XENWN (N retrograde), Cow standing right, head left, suckling calf, eagle standing right above / APOL AUTOBOULOUaround double stellar pattern within square with curved sides. Ceka 92 ancient fake.
Ceka 97
Apollonia, Illyria. AR drachm. SI above cow standing right, looking back, suckling her calf / APOL LUSWNOS around double stellar pattern in square. Ceka 97; Bakerr hoard 5359-5361.
Ceka 98
Illyria, Apollonia, AR Drachm. SIMIAS above cow standing left suckling calf, LE below / APOL AUTOBOULOU around double stellate pattern. BMC 13.
Ceka 104
Illyria, Apollonia, AR Drachm. Sosikrates and Nikonos. SWSIKRATHS above cow standing left suckling calf / APOL NIKWNOS around double stellate pattern. Ceka 104; BMC 31; Mionnet 26.
Ceka 111
Illyria, Apollonia, AR Drachm. SWTELHS above cow standing left suckling calf, prow below / APOL XENOFANTOU around double stellate pattern. Ceka 111; BMC 32-33.
Ceka 115
Illyria, Apollonia. AR Drachm. After 229 BC. TIMHN, Cow standing left, looking back at suckling calf, Gamma AK monogram below. APOL DAMOFWNTOS around square with double stellate pattern. Ceka 115; BMC 14; SNG Cop 381; Mionnet 19.
Ceka 116
Apollonia, Illyria. AR drachm. TIMOKRATHS, Cow standing right, head left, suckling calf, club below / APOL FILOKLEOS around double stellar pattern within square with curved sides. Ceka 116.
Ceka 117
Apollonia, Illyria. AR drachm. FALAKROS, Cow standing left, head right, suckling calf, fly below / APOL ZWPUPOU around double stellar pattern within square with curved sides. Ceka 117; BMC 17.
Ceka 125
Apollonia, Illyria. AR drachm. FILISTIWN, Cow standing left, head right, suckling calf / APOL KERKINOU around double stellar pattern within square with curved sides. Ceka 125; BMC 21.
Ceka 126
Illyria, Apollonia, AR Drachm. 250-168 BC. FILI-STIWN above cow standing right suckling calf / APOL LUSWNOS around double stellate pattern. Ceka 126; Mionnet Supp. 35.
Dewing 1426
Illyria, Apollonia AR Drachm. c200-30 BC. AIBATIOS, cow suckling calf left; grain ear in ex / APOL XIAPHNOS, the Nymphaeum of Apollonia ablaze; lagobolon below, all in with four curved double walls. Ceka 8; BMC 41-42; SNG Cop 398; Mionnet 3.
Imhoof GM 22
Apollonia, Illyria. Early-mid 1st century BC. AE21mm, 6.96 g. Laureate head of Apollo right / APOL-LWNOS, Amphora. Imhoof GM 22 (this coin).
Maier 135
Apollonia, Illyria, Mid-late 1st century BC. AR Denarius, 21mm, 3.80 g. Archen- and Nikanor, magistrates. APXHN, laureate head of Apollo left / A-P-O-L, NIKANWR, Three nymphs, hand in hand, dancing around a fire. Maier 135.
Maier 137
Illyria, Apollonia AR Drachm. Mid 1st century BC. Bionos & Agonippos, magistrates. Laureate head of Apollo left; BIWNOS / Three nymphs, hand in hand, dancing around a fire; AGWNIP/POS in ex.
Sear #1882
Sear #1885
Owen 10597
Lucius Verus, AE18 of Apollonia, Illyria (?). 161-169 AD. 3.8 gr. AV KAI AYRHLIOC VHROC, laureate head right / ..ERA.. below, three nymphs or Charities, dancing, holding hands; each holding a wreath; the two on the left standing left, the one on the right standing right, looking left; partial magistrate's name below (does not seem to be CERDWN for Serdica). Apparently unpublished for Serdica and Apollonia. The style of the nymphs is usually attributed to Apollonia.
BMC 86
Commodus, AE27 of Apollonia, Illyria. 177-192 AD. AYTOKRA KOMMODW, laureate, draped, cuirassed bust right / A-P-O-L, LWNIA (retrograde) between and beneath three Graces (three nymphs) standing, hand in hand, one holding a torch and one holding a wreath. BMC 86.
Mionnet 74
Commodus, AE 27 of Apollonia, Illyria. (from top right) AUTOKRA KOMMODW, youthful, laureate, draped bust right / APOLLWNIATAN, Apollo seated left, holding lyre, right hand raised. Mionnet Supp. 3, 74.
Leypold 7
Illyria, Apollonia. Septimius Severus AE 31mm. Heroic, laureate bust left, holding shield and spear / Hermes standing facing, head left, holding purse and caduceus.
Mionnet 106 v
Septimius Severus AE33 of Apollonia, Illyria. AV K L CEP CEVHEPOC, laureate, draped bust right / APOLLWNIATAN, Nike advancing right carrying wreath. Mionnet 106 var (listed for Geta).
Hessen 714
Geta, AE19 of Apollonia, Illyria. 209-211 AD. AYT K L CEP GETAC, laureate, draped, cuirassed bust right / APOLLWNIATAN, Herakles Farnese standing left, left hand behind back, resting right hand on club set on rock. Unpublished. Museumlandschaft Hessen-Kassel, 714.