Monedhat ilire prej argjendi të Dyrrahut

Arkeologët dhe koleksionistët

Në vendin tonë prerja (shtypja e monedhave) e ka zanafillën që në shekujt VII-VI p.e.s në Dyrrah (Durrësi i sotëm) dhe Apoloni (Pojan i Fierit). Janë pikërisht monedhat e kësaj periudhe të cilat shënojnë pikënisjen e historisë të koleksionit të monedhave për qëllime numizmatike. Monedha argjendi dhe bronzi, të prera në emër të mbretërve ilirë Monun e Gent, të qendrave ilire të Shkodrës, Lezhës Amantias, Bylisit, Durrësit dhe Apolonisë, që datojnë që nga mesi i shek. V para Krishtit, dëshmojnë për një ekonomi të fortë të këtyre qyteteve. Monedhat e këtij lloji janë të ndryshme në emetimet e prerjeve, por edhe në pozicionet e lopës dhe viçit. Tipat e monedhave që u përkasin prerjeve të Durrësit janë rreth 27 ndërsa ato të Apolonisë 15. Ka qëndrime të ndryshme në lidhje me shpërndarjen e këtyre monedhave. Informacionet zyrtare flasin për një shtrirje të vogël të përdorimit të tyre, kjo pasi arkeologjia e kësaj periudhe 20- vjeçare ka qenë një arkeologji në reaminacion. Ndërsa koleksionistët privatë kanë gjetur nga këto tipa monedhash me sasi të konsiderueshme në shumë zona të vendit tonë dhe burimet shkencore flasin për një hapësirë të madhe shtrirjeje të përdorimit të tyre. Në vendin tonë ato përveçse në Durrës dhe Apoloni janë gjetur me shumicë në zona të ndryshme si në Korçë, Shkodër, Elbasan, në kalanë e Lleshanit, në Gramsh, Mokër, madje dhe një sasi mjaft e madhe ka qenë gjetur në zonat e thella të Kukësit dhe rreth 70 copë janë shitur në tregun informal të numizmatikës në fillim të viteve ‘90.



Portet

Për vlerësimin e kësaj monedhe të rëndësishme për kohën flasin edhe studiues të huaj, të cilët vërejnë se Apolonia, ashtu si Dyrrachiumi më në veri, ishin porte të rëndësishëm të brigjeve ilire si dhe kishin lidhje tregtare mjaft të fuqishme me Brundusiumin dhe Greqinë e veriut. Ato kishin doganat, si dhe bënin stampimin e monedhave të tyre që janë gjetur deri në vise të largëta të pellgut të Danubit. Mes këtyre monedhave është edhe një tip monedhe që është emetuar nga mbreti ilir Monun. Dy nga këto janë gjetur në Darëzezë. Për këta tipa monedhash Moikom Zeqo vëren se: “Informacioni i monedhave na jep të dhëna, që mungojnë në kronikat e autorëve antikë. Monedhat e Mbretit ilir Monuni na tregojnë ekzistencën e kësaj figure historike, që ishte mbret i taulantëve në krahinën e Durrësit”. Zeqoja bën me dije se këto monedha janë studiuar nga dekani i arkeologjisë shqiptare Hasan Ceka. Sipas tij, në mesin e shek. IV para Krishtit ilirët taulantë krijuan një shtet të fuqishëm. Ky shtet u fuqizua rreth qendrës së Dyrrahut. Jo më vonë se në vitin 350 para Krishtit qyteti ra në varësinë politike dhe ekonomike të ilirëve.

Monuni

Mbreti i tyre, Monuni, filloi të presë në punishten monetare të Dyrrahut një variant të ri tridrahmeje me lopë e viç, që mban legjendën Basiloeos Monunion dhe që farkëton kështu sundimin taulant, për të cilin heshtin burimet e shkruara. Sipas Zeqos: ”Dyrrahu bëhet kështu qendra më e spikatur e ilirëve. Sundimi i Monunit mbi Dyrrahun nuk qe një episod i shkurtër, por zgjati për shumë vite, mesa duket deri në vdekjen e tij. Monedhat e Monunit tregojnë fuqinë e tij. Dhe në pikëpamje simbolike, Monuni nuk e përfill legjendën Dyr të qytetit, por e zëvendëson me një majë heshte, arma kryesore e sulmit të luftëtarëve ilirë. Monuni është i pari mbret ilir që emeton një veprimtari monetare autonome. Sidomos gjatë viteve 330-325 para Krishtit”. Monedha e parë e Monunit u përket viteve 350-330 para Krishtit. Në faqen e monedhës prej argjendi është figura e lopës me kokën e kthyer nga viçi që pi gjinjtë e saj. Mbi lopën është figura e një nofulle derri të egër. Në shpinën e monedhës është një fushë katrore e ndarë në dy katërkëndësha të mbushur simetrikisht me zbukurime në trajtë kokrrizash e bishtash, e gjitha e rrethuar zakonisht nga një kornizë. Mbi dy nga brinjët e kornizës është emri i mbretit në rasën gjinore.

Mbi simbolikën e monedhave

Pra, kur Monuni e pushtoi Dyrrahun, ai vendosi si heraldikë triumfuese pikërisht nofullën e derrit të egër mbi simbolin e mëparshëm të monedhës me lopë dhe viç. Një alternativë e tillë shpjegimi është plotësisht e mundshme. Kjo do të përbënte një invers të vetë mitit të Meleagrit. Këto janë dy shpjegimet e hapura për diskutim. Por jemi gjithmonë në fushën e mitologjisë. Në faqen e pasme të monedhave bëhet fjalë për simbole ende të pazbërthyera. Disa dijetarë thonë që zbukurimet gjeometrike brenda kornizës përfaqësojnë Kopshtin e Alkinoit, kurse disa të tjerë dy yje, që lidhen me heronjtë binjakë Dioskurë. Këtyre miteve u duhet shtuar edhe miti i kryehershëm i themelimit legjendar të Dyrrahut prej heroit Herkul. Skalitja e armëve të Herkulit flet për këtë. Kurse figura e zogut Kurillë mbetet ende e pashpjegueshme. Në monedhat e Monunit gjejmë historinë e tij të pashkruar, triumfin e tij shtetëror, novacionin që për herë të parë një mbret ilir pret monedha autonome si dhe një gjuhë figurative të pasur dhe plot imagjinatë të strukturave të disa miteve të mëdha antike.

red. th. m. agjencia e lajmeve “Dyrrah”/

Prerjet e monedhave ne qytetin Ilir Amantia

“Deri tani janë gjetur dhe përcaktuar 56 monedha që i përkasin kësaj periudhe. Këtu bëjnë pjese 9 monedha bronzi mollose te tipave mburojë-rrufe dhe Pallas-shqiponjë, të prera para v. 342 p.e. s, një monedhë bronzi e Aleksandër Mollosit”…

Monedhat në Amantia i kanë gjetur me shumicë pas gërmimeve të para në kodrinën që zë syri i diellit dhe deri më vonë. Lidhur me gjetjet e monedhave në këtë qendër ilire informatat më të sakta i sjell Skënder Anamali, por Hasan Ceka ka informacione të vlefshme për ekzistencën e tyre, qarkullimin etj. S. Anamali shkruan pikërisht kështu në botimin ‘Iliria’ të vitit 1972 ose në një periudhë kohore që i përket 35 viteve të mbetura pas. Gjatë kërkimeve të bëra në rrënojat e Plocës janë mbledhur rreth 400 monedha te ndryshme, nga të cilat, pjesa me e madhe janë gjetur nga fshatarët.

Klasifikimi i tyre në një katalog ka dhënë mundësi të fitojmë një pamje mbi qarkullimin monetar në Amanti dhe lidhjet e marrëdhëniet, qe ky qytet ka pasur me vende e qytete te ndryshme. Monedhat kapin një periudhë prej 800 vjetësh, duke filluar nga shek. IV p.e.s. deri në shek. IV e.s. Një pjesë dërmuese e tyre i përkasin 4 shekujve të fundit të mijëvjeçarit të I p.e.sonë. Edhe në monedhat dhe në qarkullimin e tyre, sikurse në fusha të tjera të jetës ekonomike e kulturave të Amantisë, dallojmë periudha të ndryshme. Duke pasur parasysh rrethanat, që lejuan qarkullimin monetar në këtë qytet ne kemi përcaktuar këto tri faza:

1. Periudha para fillimit të prera monetare të Amantisë nga shek. IV p.e. sonë deri në mesin e shek. III p.e.sonë. Deri tani janë gjetur dhe përcaktuar 56 monedha që i përkasin kësaj periudhe. Këtu bëjnë pjese 9 monedha bronzi mollose te tipave mburojë-rrufe dhe Pallas-shqiponjë, të prera para v. 342 p.e. s, një monedhë bronzi e Aleksandër Mollosit (342 326 p.e.s), 5 monedha bronxi maqedone të Filipit të II dhe një Aleksandrit, një monedhë e qytetit të Epirit Eleia e tipit Pegaz-Tredhëmbësh e prerë para v. 340 p.e. sonë, 4 monedha argjendi të Korinthit një tridahme e tipit Athina-Pegaz dhe tri drahme të tipit Aferditë­Pegaz, të prera midis v. 400-338 p.e.s., 14 moneta të Korkyrës, nga të cilët 6 drah­me argjendi të tipit Amfore-yll tetë cepash të prera para v. 300 p.e.s. dhe 8 bronxe të ndryshëm të prera midis v. 300-229 p.e.s, 18 monedha argjendi të Dyrrahut të tipit Herakli-Pegaz (v. 320-270 p.e. sonë), një monedhë ëargjendi gjysmë drahme e Istiesë së Eubesë e tipit Menade Nymfe (v. 313-265 p.e. sonë, një bronx. i qytetit Neapol të Kampanjës i tipit Apollon — Dem i prerë para v. 340 pc. sonë dhe një bronz i Agathokliut te Sirakuzës, që i përket periudhës së dytë. v 310-307 p.e.s.

Sikurse shihet nga monedhat qe radhitëm me lart, në periudhën e parë në Amanti qarkulluan monedha me prejardhje nga vende të ndryshme. Numri i tyre nuk është i madh. Rrugët e ardhjes së tyre ne qytetin e Amantisë kane qenë të ndryshme. Pa lënë në një anë qëllimin për të cilin janë prere monedhat, disa prej tyre duhen veçuar dhe lidhen më tepër se me një veprimtari ekonomike me ngjarje të ndryshme politike. Me gjithë mungesën e të dhënave burimore, ka të ngjarë, që përveç rrugës tregtare, prania e monedhave maqedone të Filipit 11 e të Aleksandrit dhe atyre mullose duhet parë e shtjelluar me ngjarjet politike, që prekën në atë kohe viset jugore të Ilirisë, domethënë vartësinë e Amantisë nga Epiri, ndoshta edhe nga Maqedonia.

Me fushatat e epirotëve në Italinë e Jugut. Këtu nuk përfshihen monedhat e mbledhura nga K. Paci, i cili përmend në koleksionin e, tij përveç monedhave romake, ekzemplarë të Amantisë, Ambrakisë, Epirit e Sirakuzës as edhe ato të mbledhura nga L.M. Ugolini. Gjithashtu nuk janë përfshirë edhe monedhat e gjetura në këto 5 vjetët e fundit. Në rrethana të tjera erdhën në Amanti monetat e Korinthit, Korkyres, Dyrrahut, Istiesë dhe të Eleias. Korinthi e Korkyra qysh herët kishin vendosur me krahinat jugore të Ilirisë marrëdhënie mjaft të rregullta. Për t’i zhvilluar edhe më tej këto marrëdhënie, ata ngritën në brigjet ilire koloni të tyre. Korinthi e Korkyra vazhduan shkëmbimet me hinterlandin ilir edhe kur kolonitë e tyre Apollonia e Dyrrahu, të fuqishme ekonomikisht, hodhën në tregun ilir monedhat e tyre. Ato bëjnë tregti me viset ilire jo vetëm nëpërmjet kolonive, por edhe drejtpërsëdrejti.

Në këtë periudhë monedhat e tyre zënë ende një vend të mirë në qarkullimin monetar, vend të cilin do ta humbasin vetëm më vonë. Një vend të dorës së parë zënë në këtë periudhë, qytete të tjera ilire, monedhat e qytetit të madh të Adriatikut lindor, të Dyrrahut. Këto monedha janë të gjitha të tipit Herakli-Pagaz. Monedha e argjendtë e tipit Herakli-Pegaz është një monedhë të cilën Dyrrahu e nxori në treg për të qarkulluar kryesisht në krahinat e brendshme të Ilirisë së Jugut, ku gjendet kurdoherë me shumicë. Një monedhé tjetër, që qarkulloi shumë ne një kohe me këtë monedhë të Dyrrahut është ajo e Istiesë; në Amanti ajo është e rrallë, por në krahinat fqinjë është gjetur me shumicë. Këto janë monedhat, që qarkulluan ne Amanti në periudhën e parë. Materiali numizmatik nuk na çon për te shek. IV p.e.s; kjo është koha kur qyteti nuk është ende i fortë ekonomikisht. Por duke filluar nga mezi i shek. III p.e.s. në Amantin e lulëzuar qarkullojnë mëshumë monedha; një ngjarje që ka ndikuar në këtë, ka qenë shkëputja e qytetit nga vartësia politike e Epirit.

2. Periudha e prerjeve monetare arnante, nga mezi i shek. III p.e.s. deri në shek. I p.e.s. Kësaj kohe, që i përgjigjet jo vetëm periudhës se prerjeve monetare te Amantisë, por edhe asaj ku qarkullojnë më shumë monedha, i përkasin 31; copë monedha. Vendin e pare në këtë kohë e zënë monedhat e Lidhjes epirote (të formuar pas rënies së mbretërisë) me 141 ekzemplarë. Të gjitha janë prej bronzi me përjashtim Të një monedhe të tipit Zeus-Dione-rrufe. Në bronzet mbizotëron tipi Artemis-majë heshtë, dhe pas tij tipet Zeus-rrufe, Dione-trikëmbësh dhe Heraicli-toputë. Fill pas monedhave epirote vinë ato amante, 91 copë të gjitha prej bronxi; më të shumta ata të tipit Zeus-rrufe e Zeus-Dione-gjarpër, Artemis-flakse dhe më të pakta ato të vonat të tipit Zeus-rrufe me emrin (Sostrion. Monedhat e Bylisit fqinj përfaqësohen nga 8 ekzemplarë me tepër të tipit kokë djaloshi-shqipe. Nga monedhat e Orikut, të tipit Apollon-Obelisk janë gjetur 17 copë. 13 copë janë monedhat e Ambrakisë me dy tipe, Dione-Obelisk e Apolion-Obelisk.

Nga qyteti ilir Olympe janë 4 monedha, dy të tipit Apollon-Obelisk dhe dy të tjera të tipit kokë djaloshi-gjarpër. Monedhat e Amantisë, Bylisit, Onkut, Ambrakisë dhe të Olympes janë të njëkohshme dhe fillimet e qarkullimit të tyre hidhen me çlirimin nga vartësia e mbretërisë epirote. Në Amanti janë gjetur 27 monedha apolloniate, midis të cilave edhe denar i tipit Apolion-Nymfe. Në monedhat apolioniate ka tipe të ndryshme; më të shumta janë ato të shek. lI-I p.e.s. Monedha të tjera që qarkulluan në Amanti në këtë kohë janë 7 bronze të Dyrrahut (Herakli-hark, topure, mill. Helios-anijë dhe Zeus-trikëmbës), një bronzi Filipit të V maqedon, një bronx i tipit Zeus-anije i Korkyrës, dy bronze, Apollon-topure të qytetit Sardes të Azisë së Vogël. Monedha romake republikane janë gjetur vetëm 4 copë, tre denarë të shek. I p.e.s. dhe një subarat, po kësaj kohe. Ajo çka bie në sy në gjetjet monetare të periudhës së dytë në Amanti është dalja në qarkullim e monedhave të qyteteve të ndryshme të Ilirisë. Monedhat maqedone përfaqësohen vetëm nga një ekzemplar i Filipit të V. Korinthi nuk përfaqësohet fare, pothuajse në të njëjtën gjendje është edhe Korkyra. Edhe monedha e Dyrrahut nuk e ka më atë fuqinë e vjetër; bronzet që ky qytet nxori për hinterlandin ilir nuk i zunë vendin e gjysmë drahmeve t’argjendta Herakli­Pegaz.

 Nga monedhat e reja, që gjenden në Amanti në këtë periudhë janë se pan prerjet vendase; por ashtu sikurse shënuam gjatë numërimit të monedhave të kësaj periudhe të dytë përkrah, madje në numër më të madh, gjenden monedhat epirote. A duhet marrë kjo shfaqje si dëshmi e vartësisë ekonomike e amanteve nga fqinjët e tyre jugore? Jemi të mendimit që, për kohën që bëhet fjalë, kur Amantia dhe qytete të tjera të Ilirisë së Jugut presin monedha të tyre, nuk ka pasur një vartësi politike e ekonomike, mbasi Epiri si shtet kishte humbur fuqinë e vjetër ushtarako-politike. Ka me tepër të ngjare që Amantia, për pozitën e saj të favorshme né marrëdhëniet tregtare midis krahinave në yen të Vjosës dhe atyre në jugë të saj, ka luajtur një rol kryesor. Këtë pozitë ajo e mbajti deri në ngjarjet e v. 168 p.e.s., kur Epiri u shkatërrua dhe u plaçkit nga ushtria romake të Pal Emilit.

Në periudhën nga mesi i shek. III deri në mesin e shek. II p.e.s. për një shekull, Amantia pati marrëdhënie të mira tregtie me qytetet fqinje, të cilat sikurse ajo, të pavarura politikisht, kishin nxjerrë në treg monedhat e tyre autonome. Pranë Amantisë janë Bylisi, Olympe e Oriku. Më në jug është Ambrakia. Qyteti më i largët është Sardea ne Azinë e Vogël. Për tregtinë e Amantisë qenë të rënda pasojat e luftës së tretë iliro-romake, nënshtrimi i Epirit dhe fundi i mbretërisë Maqedoni të Perseut. Njëra pas tjetrës u mbyllën punishtet e shumë qyteteve që për me se një shekull kishin prerë monedha. Në këtë kohë dhe me vonë Amantia si një qytet i lirë i forcon lidhjet me Apolloninë.

Këto lidhje i shohim Jo vetëm në monedhat apolioniate të shek. II e I p.e.s. që qarkullojnë në Amanti, por edhe te prerjet monetare të fundit amante në Zeus-rrufe, dhe me emër nëpunësi dhe një tip tjetër me Apolon-obelisk që imitojnë prerjet apolloniate. Vlen të shënohet se në këtë periudhe, në raport me monedhat e tjera, monedhat romake republikane janë ende të pakta. Mbyllja e punishteve nuk solli një zhdukje të plotë të qarkullimit të brendshëm të monedhave vëndase; nga ana tjetër përderisa monedhat romake republikane janë ende te pakta nuk mund te thuhet nëse kjo gjendje është e rastit apo prove e një qarkullimi të kufizuar të monedhave romake.

3. Periudha pas pushtimit romak-shek. I-IV erës sonë. Monedhat, që i përkasin kësaj kohe, Janë kryesisht ato perandorake romake. Deri tani prej tyre janë gjetur gjithsej 14 copë. Midis tyre katër monedha argjendi-një kuinar e tre denarë-të Augustit, Trajanit, Antonin Piut dhe Probit. Pjesa tjetër përbëhet nga bronze të ndryshme të Augustit, Germanikut, Agripines, Antonin Pout, Faustinës së Madhe, Luc Vent dhe të Maksimian Herkulit e Krispit. Midis tyre duhet vënë edhe një bronz i Apolonisë me fytyrën e Karakallës.

Shihet qartë se në gjetjet monetare të Amantisë periudha perandorake përfaqësohet dobët, jo vetëm në krahasim me periudhën e lulëzimit të Amantisë, por edhe me atë të fillimit të qarkullimit monetar në këtë qytet. A duhet menduar se shekujt e parë të perandorisë, e gjejnë Amantin të dobësuar ekonomikisht? Sigurisht që qyteti nuk duhet të ketë pasur atë lulëzim që pati në shekullin Ill-I p.e.s. Gjetjet arkeologjike, së paku ato të dy shekujve të parë, megjithëse jo aq të shumta, nuk tregojnë për një rënie kaq të madhe të Amantisë. Edhe në ato pak monedha perandorake të gjetura në Ploce këto dy shekuj nuk janë aq të varfër. Asgjë përfundimtare nuk mund të thuhet për shek. III e IV. Monedha e fundit që qarkullon në Amanti i përket fillimit të shekullit 1 erës sonë.

Monedhat ilire



Në vendin tonë prerja (shtypja e monedhave) e ka zanafillën që në shekujt VII-VI p.e.s në Dyrrah (Durrësi i sotëm) dhe Apoloni (Pojan i Fierit). Janë pikërisht monedhat e kësaj periudhe të cilat shënojnë pikënisjen e historisë të koleksionit të monedhave për qëllime numizmatike. Monedha argjendi dhe bronxi, të prera në emër të mbretërve ilirë Monun e Gent, të qendrave ilire të Shkodrës, Lezhës Amantias, Bylisit, Durrësit dhe Apolonisë, që datojnë që nga mesi i shek. V para Krishtit, dëshmojnë për një ekonomi të fortë të këtyre qyteteve. Monedhat e këtij lloji janë të ndryshme në emetimet e prerjeve, por edhe në pozicionet e lopës dhe viçit. Tipet e monedhave që i përkasin prerjeve të Durrësit janë rreth 27 ndërsa ato të Apolonisë 15. Ka qëndrime të ndryshme në lidhje me shpërndarjen e këtyre monedhave. Informacionet zyrtare flasin për një shtrirje të vogël të përdorimit të tyre, kjo pasi arkeologjia e kësaj periudhe 20- vjeçare ka qënë një arkeologji në reminacion. Ndërsa koleksionistët privatë kanë gjetur nga këto tipe monedhash me sasi të konsiderueshme në shumë zona të vendit tonë dhe burimet shkencore flasin për një hapësirë të madhe shtrirjeje të përdorimit të tyre. Në vendin tonë ato përveçse në Durrës dhe Apoloni janë gjetur me shumicë në zona të ndryshme si në Korçë, Shkodër, Elbasan, në kalanë e Lleshanit, në Gramsh, Mokër, madje dhe një sasi mjaft e madhe ka qenë gjetur në zonat e thella të Kukësit dhe rreth 70 copë janë shitur në tregun informal të numizmatikës në fillim të viteve ‘90.

Illyria, Dyrrhachium 1st c. BCE AR drachm (3.19 gm)

Për vlerësimin e kësaj monedhe të rëndësishme për kohën flasin edhe studjues të huaj, të cilët vërejnë se Apollonia, ashtu si Dyrrachiumi më në veri, ishin porte të rëndësishëm të brigjeve ilire si dhe kishin lidhje tregtare majft të fuqishmë me Brundusiumin dhe Greqinë e veriut. Ato kishin doganat, si dhe bënin stampimin e monedhave të tyre që janë gjetur deri në vise të largëta të pellgut të Danubit.


Mes këtyre monedhave eshte edhe një tip monedhe që është emetuar nga mbreti Ilir Monun. Dy nga këto janë gjetur në Darëzezë. Për këto tipe monedhash Moikom Zeqo vëren se: Informacioni i monedhave na jep të dhëna, që mungojnë në kronikat e autorëve antikë. Monedhat e Mbretit ilir Monuni na tregojnë ekzistencën e kësaj figure historike, që ishte mbret i taulantëve në krahinën e Durrësit”. Zeqo bën me dije se këto monedha janë studiuar nga dekani i arkeologjisë shqiptare Hasan Ceka. Sipas tij, në mesin e shek. IV para Krishtit ilirët taulantë krijuan një shtet të fuqishëm. Ky shtet u fuqizua rreth qendrës së Dyrrahut. Jo më vonë se në vitin 350 para Krishtit qyteti ra në varësinë politike dhe ekonomike të ilirëve. Mbreti i tyre, Monuni, filloi të presë në punishten monetare të Dyrrahut një variant të ri tridrahmeje me lopë e viç, që mban legjendën Basiloeos Monunion dhe që farkëton kështu sundimin taulant, për të cilin heshtin burimet e shkruara. Sias Zeqos: ”Dyrrahu bëhet kështu qendra më e spikatur e ilirëve. Sundimi i Monunit mbi Dyrrahun nuk qe një episod i shkurtër, por zgjati për shumë vite, mesa duket deri në vdekjen e tij. Monedhat e Monunit tregojnë fuqinë e tij. Dhe në pikëpamje simbolike, Monuni nuk e përfill legjendën Dyr të qytetit, por e zëvendëson me një majë heshte, arma kryesore e sulmit të luftëtarëve ilirë. Monuni është i pari mbret ilir që emeton një veprimtari monetare autonome. Sidomos gjatë viteve 330-325 para Krishtit”. Monedha e parë e Monunit i përket viteve 350-330 para Krishtit. Në faqen e monedhës prej argjendi është figura e lopës me kokën e kthyer nga viçi që pi gjinjtë e saj. Mbi lopën është figura e një nofulle derri të egër. Në shpinën e monedhës është një fushë katrore e ndarë në dy katërkëndësha të mbushur simetrikisht me zbukurime në trajtë kokrizash e bishtash, e gjitha e rrethuar zakonisht nga një kornizë. Mbi dy nga brinjët e kornizës është emri i mbretit në rasën gjinore.






Pra, kur Monuni e pushtoi Dyrrahun, ai vendosi si heraldikë triumfuese pikërisht nofullën e derrit të egër mbi simbolin e mëparshëm të monedhës me lopë dhe viç. Një alternativë e tillë shpjegimi është plotësisht e mundshme. Kjo do të përbënte një invers të vetë mitit të Meleagrit. Këto janë dy shpjegimet e hapura për diskutim. Por jemi gjithmonë në fushën e mitologjisë. Në faqen e mbrapme të monedhave bëhet fjalë për simbole ende të pazbërthyera. Disa dijetarë thonë që zbukurimet gjeometrike brenda kornizës përfaqësojnë Kopshtin e Alkinoit, kurse disa të tjerë dy yje, që lidhen me heronjtë binjakë Dioskurë. Këtyre miteve u duhet shtuar edhe miti i kryehershëm i themelimit legjendar të Dyrrahut prej heroit Herkul. Skalitja e armëve të Herkulit flet për këtë. Kurse figura e zogut Kurillë mbetet ende e pashpjegueshme. Në monedhat e Monunit gjejmë historinë e tij të pashkruar, triumfin e tij shtetëror, novacionin që për herë të parë një mbret ilir pret monedha autonome si dhe një gjuhë figurative të pasur dhe plot imagjinatë të strukturave të disa miteve të mëdha antike.

Drahmi Ilir nga Epidamnos, Dyrrhachium, Illyria 3rd-2nd centuries BC.

Drahmi e diku vitit 100 p.e.r. AIBATIOS(e gjetur ne Apolloni)




Monedhat e argjendit përdoren gjerësisht si ekuivalent shkëmbimi. Në krahinat bregdetare gjejnë një përhapje të madhe monedhat e Dyrrahut e të Apolonisë, kurse në ato të brendshme dhe lindore monedha e Damastionit. Gjetjet e deritanishme tregojnë se kjo monedhë qarkulloi në një zonë të gjerë që përfshinte krahinën e diestëve, penestëve dhe pjesërisht atë të lynkestëve. Prerja dhe hedhja në treg e monedhave nga një qytet ilir si Damastioni është një fakt me rëndësi të veçantë. Ai tregon se tani, në pjesën e parë të shek. IV p.e.sonë, krahas Dyrrahut dhe Apolonisë, të cilat me monedhat e tyre, qysh nga shek.V p.e.sonë kishin mbuluar krahinat e afërta të ultësirës bregdetare dhe i kishin tërhequr ato në orbitën e marrëdhënieve skllavopronare, një qytet ilir, Damastioni, lindi dhe u bë qendër e rëndësishme ekonomike e krahinave të brendshme. Ai hodhi në treg monedhën e vet dhe me këtë shënoi shtrirjen e mëtejshme të sistemit monetar në krahinat e brendshme të Ilirisë Jugore. Ekonomia monetare theu kështu dhe në këtë pjesë të Ilirisë ekonominë e prapambetur natyrore, për t’i hapur rrugën një sistemi të ri ekonomik, skllavopronarisë.


Drahmi e vitit 360-345. Rs: [DA]MASTIN[W]N (damastion). KHFI
Drahmi e vitit 360-345. Rs: [DA]MASTIN[W]N (damastion). KHFI

Monedha shqiptare, rrugëtimi nga Banka e parë Kombëtare,deri sot

Historia e monedhës kombëtare shqiptare nis në një kohë me krijimin e Bankës Kombëtare të Shqipërisë, e konstituar më 2 shtator të vitit 1925. Banka u krijua me nënshkrimin e konventës përkatëse midis grupit financiar italian të kryesuar nga Mario Alberti dhe Qeverisë së Ahmet Zogut. Konventa përcaktonte ndër funksionet e këtij institucioni, përveç kreditimit, emetimin e kartëmonedhave me kurs ligjor për pagesat në Shqipëri si dhe emetimin e monedhave të arit dhe të metaleve të tjera, me të drejtë ekskluzive.
Ky mund të quhet institucioni i parë emetues kombëtar i parasë, por historia e popullit tonë dëshmon prerjen e monedhave të para që në shekullin IV p.e.s., nga Dyrrahu (Durrësi) dhe Apollonia (Pojan pranë Fierit), qytete të Ilirisë.
Për herë të parë, Shqipëria pati një institucion të bankës qendrore në vitin 1913, si rezultat i marrëveshjes së Qeverisë së Ismail Qemalit, me Karol Pitner e Oskar Pollak, përfaqësues të grupit bankar austro-hungarez të Ëienner Bank Verein, si dhe me Pietro Fenolio e Guido Ansbaher përfaqësues të grupit bankar italian të Banca Commerciale Italiana. Ky institucion nuk jetoi gjatë për vetë  kushtet politike të kohës dhe për shkak të fillimit të Luftës së Parë Botërore.
Në vitin 1925 kur u krijua banka, në Shqipëri qarkullonin një mori monedhash të vendeve të ndryshme, ndaj Banka Kombëtare e Shqipërisë mori masa për t'i zëvendësuar këto me monedhën e vetme shqiptare. Si njësi monetare zyrtare u caktua Frangu ar, me nënfishat e tij (leku dhe qindarka, ku 1 frang ar ishte baras me 5 lekë dhe 100 qindarka) dhe shumëfishat e tij 5, 20 dhe 100 franga ari.

Kartëmonedha e parë e emetuar ishte ajo me prerje 5 lekë/ 1 frang ar. Ajo rezultoi jetëshkurtër për shkak të kundërshtimeve të shprehura nga qeveria shqiptare e kohës mbi shqiponjën e paraqitur në të, e cila në dallim nga shqiponja dykrenare, simbol I kombit tonë, paraqiste shqiponjën me një kokë sipas stilit romak.
Përgjatë vitit 1926, Banka Kombëtare e Shqipërisë emetoi dhe hodhi në qarkullim:
kartëmonedhat me prerje 5 franga ari, 20 franga ari dhe 100 franga ari;
monedhat ar 20 franga ari dhe 100 franga ari, monedhat argjend 2 franga ari dhe 5 franga ari, dhe monedhat e tjera 5 qindar leku, 10 qindar leku, ¼ leku, ½ leku dhe 1 lek.

Me fundin e Luftës së Dytë Botërore, të gjitha funksionet dhe detyrimet e Bankës Kombëtare të Shqipërisë pushuan së ekzistuari. Vetë banka u shtetëzua dhe në vitin 1945 u krijua Banka e Shtetit Shqiptar.
Viti 1947 shënon një moment të rëndësishëm për monedhën tonë kombëtare. Me dekretligjin e datës 7 korrik 1947, si njësi monetare caktohet Leku, i cili zëvendësoi Frangun, ndërsa ky i fundit tërhiqet përfundimisht nga qarkullimi. Që nga ky moment, kartëmonedha lekë ndryshon herë pas here simbolikën dhe përmasat.

Moment tjetër i rëndësishëm në historinë e monedhës tonë kombëtare është viti 1965, vit në të cilin ndryshoi raporti midis prerjes lek të përdorur që nga viti 1947 me atë të emetuar në këtë vit në raportin 10 lekë (vitet 1947,1957) = 1 lek (viti 1964 e në vazhdim). Gjithashtu, për herë të pare shtypen dhe hidhen në qarkullim nënfisha të lekut, qindarkat.

Ardhja e vitit 1991 do të sillte ndryshime edhe në elementet e sigurisë të kartëmonedhave, ku për herë të parë vendoset filli i sigurisë në kartëmonedhën 100 lekë.
Banka e Shqipërisë krijohet në vitin 1992 si banka qendrore e vendit. Ndër funksionet e saj kryesore, theksohet edhe roli i saj si emetuese e vetme e kartëmonedhës dhe monedhës kombëtare që ka kurs ligjor brenda territorit të Republikës së Shqipërisë.Që në vitin e parë të krijimit të saj, Banka e Shqipërisë nën ndikimin e ndryshimeve të mëdha socio-politike në vend, përballet me domosdoshmërinë e rritjes së sasisë së monedhës në qarkullim si dhe ndryshimin e strukturës së prerjeve të saj. Si rrjedhojë, emetimet e këtij viti kanë ndryshime në tematikën e çdo prerjeje, kjo për shkak të jodiktimeve nga sistemi politik.
Gjithashtu, për herë të parë në emetimet e pasluftës, vendosen në kartëmonedha firmat e Guvernatorit dhe të Drejtorit të Departamentit të Emisionit dhe Administrimit të Parasë.

Vitet në vijim, shënojnë një rritje të vazhdueshme të kërkesës së ekonomisë për para. E shtyrë nga përgjegjësia për t'iu përgjigjur më së miri kësaj kërkese me një strukturë të përshtatshme prerjesh, Banka e Shqipërisë, gjatë vitit 1995, kreu studime për një emision të ri të monedhës dhe kartëmonedhës. Ky emision u projektua tërësisht i ri në tematikë, me një seri monedhash metalike të përbërë nga 6 prerje: 1, 5, 10, 20, 50 dhe 100 lekë. Ndërsa, seria e kartëmonedhave përbëhet nga 5 prerje: 100, 200, 500, 1000, 5000 lekë, të cilat janë rishtypur në vite të ndryshme duke përmirësuar elemente sigurie të cilat rritën ndjeshëm besueshmërinë ndaj parasë dhe e bënë atë më të fortë ndaj falsifikimit. Në rishtypjen e kartëmonedhave është ruajtur pamja (vizatimet e tyre), por veç elementeve të sigurisë kanë ndryshuar edhe firmat në kartëmonedha.

Shkrimi u botua në suplementin RILINDASI të gazetës SHQIPTARJA.com

Monedha

Monedha

Monedha është formë e parasë që shërben për këmbimin dhe krahasimin e mallrave përbrenda një sistemi të mbyllur ekonomik. Sistemet e mbyllura ekonomike zakonisht ndërmerren nga shtetet, por ka raste kur në një sistem të tillë bëjnë pjesë disa shtete sikurse te rasti i Evropës.

Karakteristika te monedhave bashkëkohore
Monedhat bëhen zakonisht nga copa metali të ndryshëm dhe kanë në përgjithësi formë disku. Në njërën anë të monedhës paraqitet një motiv kombëtar i shtetit që qarkullon monedhën, (emblemë, person historik), kurse ana tjetër paraqet vlera nominale.

Wikipedia

Katalogu i Kartëmonedhave dhe Monedhave Shqiptare

Katalogu i Kartëmonedhave dhe Monedhave Shqiptare


Banka e Shqipërisë me rastin e 75-vjetorit të krijimit të Bankës Kombëtare Shqiptare (sot Banka e Shqipërisë), publikoi Katalogun e Kartëmonedhës dhe të Monedhës Shqiptare, i cili është renditje kohore e të gjithë emetimeve të kryera prej saj.

Ky botim ishte një përpjekje modeste për të vendosur në sfondin e zhvillimeve historike të vendit tonë historinë e emetimeve të monedhës kombëtare shqiptare.

Të ndara në kapituj, që i përkasin periudhave të ndryshme historike, shpjegimet teorike bëhen në gjuhë të thjeshtë dhe kanë më tepër karakter informativ. Kështu, lexuesi shqiptar dhe ai i huaj, ka mundësinë që nëpërmjet këtij botimi, të marrë informacion për çfarë ka ndodhur me monedhën shqiptare, si dhe kur, shqiptaret kanë patur për herë të parë një monedhë të tyren, me sa dëshirë e shije artistike e kanë prodhuar atë.

Më tepër se kaq, lexuesi më i kujdesshëm, mundet që nëpër faqet të arrijë të kuptojë edhe përpjekjet e Shtetit Shqiptar në periudha të ndryshme për të zhvilluar, forcuar apo pavarësuar ekonominë e tij.

Katalogu, i pari i këtij lloji, është plotësuar me shumë ilustrime të kartëmonedhave dhe monedhave të gjetura, që e bëjnë më dinjitoz prezantimin e tij në publik.

Për më tepër në katalog do të gjeni:
Informacion të zgjeruar lidhur me emetimet e monedhave e kartëmonedhave të të gjitha periudhave;
Informacion të shkurtër lidhur me monedhat që kanë qarkulluar në Shqipëri gjatë periudhës së lashtësisë.
Strukturën e prerjeve të qarkulluara në një periudhë të dhënë, të ilustruar në formë grafike.
Foto të rralla të kartëmonedhave e monedhave metalike, si dhe foto të prerjeve "Bono - Lek", të cilat nuk keni patur mundësinë t'i shikoni më parë.

*Marre nga siti zyrtar i Bankes se Shqiperise

Monedhat Ilire

Monedhat e argjendit përdoren gjerësisht si ekuivalent shkëmbimi. Në krahinat bregdetare gjejnë një përhapje të madhe monedhat e Dyrrahut e të Apolonisë, kurse në ato të brendshme dhe lindore monedha e Damastionit. Gjetjet e deritanishme tregojnë se kjo monedhë qarkulloi në një zonë të gjerë që përfshinte krahinën e diestëve, penestëve dhe pjesërisht atë të lynkestëve. Prerja dhe hedhja në treg e monedhave nga një qytet ilir si Damastioni është një fakt me rëndësi të veçantë. Ai tregon se tani, në pjesën e parë të shek. IV p.e.sonë, krahas Dyrrahut dhe Apolonisë, të cilat me monedhat e tyre, qysh nga shek.V p.e.sonë kishin mbuluar krahinat e afërta të ultësirës bregdetare dhe i kishin tërhequr ato në orbitën e marrëdhënieve skllavopronare, një qytet ilir, Damastioni, lindi dhe u bë qendër e rëndësishme ekonomike e krahinave të brendshme. Ai hodhi në treg monedhën e vet dhe me këtë shënoi shtrirjen e mëtejshme të sistemit monetar në krahinat e brendshme të Ilirisë Jugore. Ekonomia monetare theu kështu dhe në këtë pjesë të Ilirisë ekonominë e prapambetur natyrore, për t’i hapur rrugën një sistemi të ri ekonomik, skllavopronarisë.

Marr nga Wikipedia.